Ήρθε η ώρα να αποκαλυφθεί το Βυζαντινό Τείχος Κομοτηνής

Υπάρχει στην πόλη μας από τον 4ο – 5ο αιώνα π.Χ., βρίσκεται στην καρδιά του σύγχρονου αστικού κέντρου κι όμως ελάχιστοι από εμάς γνωρίζουμε την ιστορική του αξία, ως ένα μνημείο απόλυτα συνδεδεμένο με την ταυτότητα και την εξέλιξη της περιοχής μας. Το μνημείο αυτό δεν είναι άλλο από το Βυζαντινό Τείχος ή Κάστρο της πόλης, όπως σώζεται σήμερα πίσω από τη Λέσχη Κομοτηναίων, όπως κρύβεται πίσω από τα κτίρια της οδού Σωκράτους, όπως στολίζει τον αυλόγυρο του πρώτου δημοτικού σχολείου, όπως κυριαρχεί στα νότια της μικρής οδού Φρουρίου, όπως διατρανώνει επιβλητικά την παρουσία του κατά μήκος της οδού Γρηγορά. Η ιστορική έρευνα όπως ξεδιπλώνεται μέσα από τη αρχαιολογική μελέτη των υλικών καταλοίπων του παρελθόντος, έχει ως στόχο τη νοηματοδότηση του αρχαιολογικού και ιστορικού μνημείο με τέτοιο τρόπο ώστε αυτό να καταστεί αναπόσπαστο τμήμα της ίδιας της ύπαρξης του ανθρώπου με σκοπό να προάγεται η ποιότητα της ζωής του και να αναβαθμίζεται το επίπεδο της κοινωνικής του ευημερίας. Οι παραπάνω σκέψεις αποτελούν δείκτη και οδηγό της επιβλέπουσας ομάδας του έργου αναβάθμισης του Βυζαντινού Τείχους, ενός έργου που ξεκίνησε το 2011 και ολοκληρώνεται τον Οκτώβριο του 2015. Την ομάδα αυτή συνθέτουν ο δρ Νικόλαος Τριβυζαδάκης, αρχαιολόγος και ο Γιώργος Ευφραιμίδης, αρχιτέκτονας, υπό την καθοδήγηση της προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ροδόπης Χρύσας Καραδήμα και με τη συνδρομή όλων όσων εργάστηκαν και εργάζονται για την προστασία και ανάδειξη του μνημείου. 

Ο «Χ» με την πολύτιμη συνδρομή του αρχαιολόγου Νικόλαου Τριβυζαδάκη αποκαλύπτει πτυχές της πορείας του μνημείου ανά τους αιώνες, με αναφορά σε ιστορικά στοιχεία, σε όσους δεν το σεβάστηκαν και συνέβαλαν στην καταστροφή του, στην περίοδο της παρακμής, αλλά και στις προσπάθειες διάσωσης, που ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1970 και κορυφώνονται με το σε εξέλιξη έργο. Βέβαια, όπως μας διευκρίνισε ο κ. Τριβυζαδάκης, έχουν πολλά ακόμα να γίνουν για την ανάδειξη του συνόλου του Τείχους, όμως αυτό το έργο είναι σίγουρα μία καλή αρχή. 

Η δημιουργία του Κάστρου της Κομοτηνής ανάγεται από τον Στίλπωνα Κυριακίδη στα τέλη του 4ου ή στις αρχές του 5ου αι. Πρόκειται για μια εποχή ιδιαίτερα αυξημένης οικοδομικής και οχυρωτικής δραστηριότητας για την ευρύτερη περιοχή της Θράκης, όπου ιδρύονται ή οχυρώνονται εκ νέου μια σειρά από πόλεις και κάστρα, όπως της Τοπείρου, της Αναστασιούπολης, της Μαξιμιανούπολης, της Μαρώνειας και του Διδυμοτείχου. Στο πλαίσιο αυτό, η ίδρυση του βυζαντινού Κάστρου της Κομοτηνής αναμφίβολα συνδέεται με την Εγνατία Οδό, τις ανάγκες προστασίας και ελέγχου της οποίας εξυπηρετούσε σε συνάρτηση με τα μεγάλα αστικά κέντρα της ευρύτερης περιοχής και ιδιαίτερα εκείνου της γειτονικής Μαξιμιανούπολης. Ο στρατιωτικός χαρακτήρας του Κάστρου υπογραμμίζεται από το τετράπλευρο σχήμα του, που το εντάσσει άμεσα στην παράδοση των παλαιοχριστιανικών Κάστρων.

Ο οχυρωματικός περίβολος του Κάστρου Κομοτηνής, πάχους 2,5 μ., έχει μήκος περίπου 472 μ., που αναπτύσσονται σε μια τετράγωνη σχεδόν κάτοψη, περικλείοντας μια έκταση περίπου 15 στρεμμάτων. Το βασικό υλικό κατασκευής των τειχών είναι ποταμίσιες πέτρες, γνωστές ως κροκάλες, που δένουν μεταξύ τους με παχύ ασβεστοκονίαμα. Η λιθοδομή αυτή διακόπτεται κατά διάστημα από οριζόντιες ζώνες πλίνθων, που διαμορφώνονται από τετραγώνου σχήματος πλίνθους, πλευράς 0,3 μ. Ο οχυρωματικός περίβολος ενισχύεται με τη δημιουργία 4 κυκλικών πύργων στις τέσσερις γωνίες, διαμέτρου 7 μ. καθώς και με 12 τετράγωνους πύργους, 3 σε κάθε πλευρά, πλάτους 6-7 μ. Από τους κυκλικούς πύργους σώζονται σήμερα σε καλή κατάσταση οι πύργοι επί των οδών Γρηγορά και Σωκράτους, ενώ από τον πύργο της οδού Φρουρίου διακρίνονται μόνο ίχνη. Από τους τετράγωνους πύργους, καλύτερα διασώζονται σήμερα αυτοί επί της οδού Γρηγορά.

Ο στρατιωτικός χαρακτήρας του Κάστρου Κομοτηνής πρέπει να διατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια της πρώτης χιλιετίας και μέχρι τις αρχές του 13ου αι., οπότε και έλαβε χώρα η επιδρομή στη Θράκη του τσάρου των Βουλγάρων Ιωάννη Καλογιάννη. Η καταστροφή από αυτόν της γειτονικής Μοσυνούπολης πρέπει να αποτέλεσε την αφορμή για αξιοποίηση του Κάστρου ως αστικού πυρήνα μιας νέας πόλης, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τις πηγές, στις οποίες ήδη από τον 14ο αι. αναφέρεται η Κομοτηνή ως «πόλισμα» με την ονομασία Κουμουτζηνά ή Κομοτηνά. Σε κάθε περίπτωση, σταθμό για την ιστορία της νέας πόλης και του Κάστρου αποτελεί το έτος 1361, οπότε και κατακτάται από τον Οθωμανό στρατηγό Γαζή Εβρενός Πασά, ο οποίος και αλλάζει το όνομα της πόλης σε Γκιουμουλτζίνα ή Γκιουμουρτζίνα. Από το σημείο αυτό ξεκινά μια νέα οικιστική φάση, οπότε και η πόλη σταδιακά αρχίζει να αναπτύσσεται και να επεκτείνεται εκτός του αρχικού της πυρήνα, δηλαδή του Κάστρου. Σε αυτό συνηγορεί η μεταφορά στην πόλη εποίκων από τη Μικρά Ασία, καθώς επίσης και η κατασκευή από τον Γαζή Εβρενός του Ιμαρέτ (1371-1383) έξω από την ανατολική πλευρά του περιβόλου. Η «ισχυρή» Εβραϊκή παρουσία εντός του τείχους επισφραγίζεται με την κατασκευή της εβραϊκής συναγωγής σχεδόν σε επαφή με τη δυτική πλευρά του περιβόλου κατά το 18ο αι. 

Το βυζαντινό Κάστρο της Κομοτηνής παραμένει σχεδόν ακέραιο κατά την πορεία των ετών, όπως επιβεβαιώνει και η μαρτυρία ενός ακόμα Γάλλου περιηγητή, του Felix de Beaujour, ο οποίος το 1831 αναφέρει ότι διασώζεται η παραλληλόγραμμη κάτοψη του Κάστρου, αν και έχει υποστεί πολλές φθορές. Ωστόσο, όπως πληροφορεί ο Στίλπων Κυριακίδης, καίριο πλήγμα για αυτήν την εικόνα του Φρουρίου αποτελούν οι εκτεταμένες καταστροφές που προκλήθηκαν σε αυτό κατά τη δεκαετία του 1920 μετά από αποφάσεις της ελληνικής διοίκησης της περιοχής, οπότε και καταστράφηκε μεγάλο τμήμα της βόρειας και ανατολικής πλευράς. Ανάλογες καταστροφές υπέστη το Κάστρο μετά τη δεκαετία του 1950, οπότε και μεγάλο τμήμα της νότιας πλευράς κατεδαφίστηκε για τη διάνοιξη της σημερινής οδού Σοφούλη, ενώ οικοδομικό υλικό από το Κάστρο αφαιρέθηκε συστηματικά προκειμένου να αξιοποιηθεί ως οικοδομικό υλικό για άλλες κατασκευές. Σήμερα, η περιοχή εντός των τειχών περιλαμβάνει κοινόχρηστους και δημόσιους χώρους, καθώς και ιδιωτικές ιδιοκτησίες. Σαν αποτέλεσμα όλης αυτής της δραστηριότητας και με το πέρασμα των δεκαετιών, το Βυζαντινό Κάστρο Κομοτηνής περιήλθε σε μια περίοδο παρακμής και συνεχούς φθοράς, που ενισχύθηκε από την κατασκευή σε επαφή τόσο με την εξωτερική όσο και την εσωτερική πλευρά του περιβόλου νεώτερων οικημάτων, που προκάλεσαν αναπόφευκτα στο τείχος νέες φθορές και καταστροφές. Η κατάσταση του Κάστρου επιδεινώθηκε ακόμα περισσότερο με την αλόγιστη έκθεσή του στην «καταστροφική μανία» διαφόρων, οι οποίοι είτε τραυμάτιζαν την εξωτερική του εικόνα του με την δημιουργία πάνω σε αυτά σχεδίων και graffiti είτε το χρησιμοποιούσαν ως σκουπιδότοπο ή αποθέτη πλεοναζόντων υλικών και καταλοίπων.

Η αντίστροφη πορεία για το Κάστρο της Κομοτηνής ξεκίνησε κατά τη δεκαετία του 1970 με τη διενέργεια σημειακών επεμβάσεων συντήρησης των τοιχοποιιών. Συστηματικότερες ήταν οι στερεωτικές επεμβάσεις που έλαβαν χώρα κατά τη δεκαετία του 1990 οπότε και αποκαταστάθηκε σε μεγάλο βαθμό η εξωτερική δυτική πλευρά του Κάστρου, κατά μήκος της οδού Νικηφόρου Γρηγορά με την παράλληλη διαμόρφωση της κατά μήκος της πλευράς εκείνης παρακείμενης περιοχής ως ζώνης πρασίνου.

Παρά τη σημασία των ανωτέρω επεμβάσεων, το μεγαλύτερο μέρος του Κάστρου και των παρακείμενων χώρων του συνέχισε να βιώνει μια κατάσταση παρακμής και φθοράς, η οποία και συνεχίστηκε μέχρι και το 2011, χρονιά κατά την οποία ξεκίνησε η υλοποίηση του έργου ενταγμένου στο ΕΣΠΑ 2007-2013 «Στερέωση και Διαμόρφωση του Βυζαντινού Τείχους Κομοτηνής», συνολικού προϋπολογισμού 1.020.000 €. Το έργο προβλέπεται να ολοκληρωθεί εντός του 2015. Φορέας υλοποίησης ήταν αρχικά η 15η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και από τον Οκτώβριο του 2014 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ροδόπης. Ως στρατηγικοί στόχοι του έργου, όπως τόνισε στο «Χ» ο δρ Νικόλαος Τριβυζαδάκης, αρχαιολόγος, είναι, η προστασία του μνημείου με την εξασφάλιση της διατήρησης του υλικού του φορέα, καθώς και η αναβάθμιση του πολιτιστικού περιβάλλοντος της πόλης της Κομοτηνής με τον καθορισμό ενός ιστορικού κέντρου με πυρήνα το Βυζαντινό Κάστρο. Στο πλαίσιο αυτό, έμφαση δίνεται στην κατά το δυνατόν πληρέστερη και συνολική στερέωση και συντήρηση των σωζόμενων τμημάτων του οχυρωματικού περιβόλου, καθώς και στην προσήκουσα διαμόρφωση των γύρω από αυτόν περιοχών ώστε η πόλη να αποκτήσει ένα νέο χώρο υποδοχής και συνάθροισης κοινού.

Σε ένα πρώτο στάδιο διενεργήθηκαν καθαρισμοί και αποψιλώσεις γύρω από Κάστρο, καθώς και εργασίες εξυγίανσης των τοιχοποιιών, οι οποίες περιελάμβαναν απομάκρυνση βλάστησης και καθαίρεση σαθρών κονιαμάτων και ξένων σωμάτων (π.χ. τσιμεντένιων όγκων από παλαιότερες κατασκευές). Σε μεταγενέστερο χρόνο, καθαιρέθηκαν κτίσματα, που είχαν κατασκευαστεί σε επαφή με τον οχυρωματικό περίβολο. Παράλληλα, διανοίχθηκαν τάφροι κατά μήκος της εσωτερικής και εξωτερικής πλευράς του οχυρωματικού περιβόλου με στόχο τη συνολικότερη καταγραφή της παθολογίας του και τη διαπίστωση προβλημάτων στη θεμελίωση. Κατά τις εργασίες αυτές, δεν αποκαλύφθηκαν κινητά ευρήματα, γεγονός που οφείλεται κατά πάσα πιθανότητα στη διατάραξη των στρωμάτων από τις συνεχείς φάσεις κατοίκησης και εν γένει οικοδόμησης του χώρου εντός και εκτός των τειχών.

Με το παραπάνω υπόβαθρο, εκκίνησαν οι κύριες επεμβάσεις στερέωσης και συντήρησης του μνημείου. Αυτές σχετίζονται κατά κύριο λόγο με αρμολογήματα και ανακτήσεις, που εκτείνονται τόσο στα μεσοπύργια διαστήματα όσο και στους πύργους της οχύρωσης. Ιδιαίτερη σημασία έχει δοθεί στην προστασία των εκτεθειμένων πλίνθινων ζωνών με την κάλυψή τους από ένα χαμηλό στρώμα λίθων και κονιάματος. 

Πρέπει να τονιστεί ότι οι επεμβάσεις επί των τοιχοποιιών δεν στοχεύουν στην ανακατασκευή μη σωζόμενων μορφολογικών χαρακτηριστικών της κατασκευής (όπως περίδρομος, παραπέτο ή πολεμίστρες), αλλά στην στερεωτική αποκατάσταση υφιστάμενων στοιχείων του υλικού φορέα του οχυρωματικού περιβόλου, δηλαδή των λίθινων και πλίνθινων ζωνών. Επιπλέον, οι επεμβάσεις υλοποιούνται αποκλειστικά με συμβατά προς το μνημείο υλικά, όπως ποταμίσιες πέτρες από κοντινό ποταμό της Ροδόπης και χειροποίητες ψημένες πλίνθους κεραμιδί απόχρωσης. Στην ίδια κατεύθυνση χρησιμοποιούνται παραδοσιακά οικοδομικά υλικά όπως θηραϊκή γη, υδράσβεστος σκόνη και πηλός, τα οποία καθορίστηκαν ως συστατικά του κονιάματος δόμησης μετά τη διενέργεια εργαστηριακών αναλύσεων επί ανέπαφων δειγμάτων αρχικού κονιάματος από το Εργαστήριο Δομικών Υλικών του τμήματος Πολιτικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τέλος, το σύνολο των νέων αρμολογημάτων και ανακτήσεων οριοθετείται με τη χρήση φύλλων μολύβδου προκειμένου να εξασφαλιστεί η πλήρης αισθητική διαφοροποίησή τους από τα παλαιότερα στρώματα.

Κατά το έτος 2015 πρόκειται να ολοκληρωθεί και το δεύτερο στάδιο του έργου, που έχει να κάνει με τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος του Κάστρου χώρου. Αυτή θα αφορά στη δημιουργία φωτιζόμενων διαδρομών και στάσεων, καθώς και στην ανάπτυξη εποπτικού και πληροφοριακού υλικού. Λόγω των κοινόχρηστων και ιδιωτικών ιδιοκτησιών εντός του περιβόλου, η ανωτέρω διαμόρφωση θα εκταθεί μόνο σε απαλλοτριωμένα από το υπουργείο Πολιτισμού όμορα οικόπεδα, τα οποία χωροθετούνται εντός των τειχών και πλησίον της νότιας πλευράς. Τέλος, στο πλαίσιο των παραδοτέων του έργου περιλαμβάνεται και η δημιουργία και έκδοση ενός αναλυτικού τεύχους περιγραφής και τεκμηρίωσης του συνόλου των επεμβάσεων.

Εν κατακλείδι, γίνεται σαφές ότι η υλοποίηση του έργου «Στερέωση και διαμόρφωση του Βυζαντινού Τείχους Κομοτηνής» αποτελεί το μεταβατικό στάδιο που θα οδηγήσει στην προσήκουσα αποκάλυψη ενός μνημείου στο κέντρο μιας σύγχρονης πόλης στη βάση της συνύπαρξης ιστορικής ταυτότητας, αναβαθμισμένου πολιτιστικού περιβάλλοντος και μοντέρνας αστικής ζωής.